اهمیت کم اهمیت متوسط بسیار مهم α
0/1 0/5 1 خیلی مبهم
0/05 0/25 0/5 محتمل
0/01 0/05 0/1 خیلی بعید
منبع: زو و همکاران (2007)

رابطه 1) =
که در این رابطه، امتیاز عدم قطعیت ارزیابی شده توسط خبره j برای عامل i است که i برابـرعدد ترتیبی عامل کلیدی و (,1)

است؛ m معرف تعداد عوامل کلیدی و j نشاندهنده عدد ترتیبی خبره (,1)

و n معرف تعداد خبرگان است. میـزان ابهـام عامـلi ارزیـابی شـدهتوسط خبره j و میزان اهمیت عامل i ارزیابیشده توسط خبره j است.
متوسط امتیاز هر عامل کلیدی از رابطه 2 محاسبه می شود و بـرای رتبـه بنـدی آنهـا بـه کـارمی رود که در آن امتیاز عدم قطعیت عامل i است.
رابطه 2)

رتبه بندی عدم قطعیت ها بر اساس امتیازشان انجام می گیرد و دو عامل اول به عنوان مهم ترین آنها و منطق تشکیل سناریوها انتخاب می شود. برای آگاهی بیشتر از منطق این روش به مقاله زو و همکاران (2007) مراجعه شود.
گام ششم، پربارکردن محتوای سناریوهاست. این کار به کمک خبرگان در نوشتن سناریوهای جداگانه در گروههای مختلف و ترکیب نظر آنها انجام میشود.
گام هفتم، کند و کاو مضامین سناریوها ست. در این بخش سـناریوها در اختیـار خبرگـان قـرار می گیرد و اصلاحات مد نظر آنها در پنل خبرگان اعمال میشود.
گام هشتم، انتخاب شاخص های راهنماست. این گام مربوط به تحقق سناریوهاست. دستیابی به این شاخص ها، نشان دهنده تحقق سناریو است؛ ضمن آن که برخی از شاخصها نیز به منظـورالزامات اولیه برای دست یافتن به سناریوها انتخاب می شوند.
قابلیت اعتبار پژوهش کیفی به توانایی و تلاش پژوهشگر متکـی اسـت . اگرچـه در مطالعـاتکمی، روایی و پایایی بهطور مجزا بررسی نمیشود، در پژوهش هـای کیفـی ایـن اصـطلاحات را نمی توان به طور مجزا تصور کرد (لانگ و جانسون، 2000)؛ در مقابل، نوعی اصطلاح شناسی نظیر قابلیت اعتبار، قابلیت انتقال و قابلیت اعتماد که هر دو را دربرمی گیرد، استفاده میشود (دانایی فرد، علوی و آذر، 1388). همچنین در مطالعات کیفی، یافته های پژوهش، مشارکت و درگیـری افـراد همکار، مصاحبهشوندگان، قضاوت خبرگان و… درباره اعتبار تفسـیر داده هـای مصـاحبه ای بسـیاراهمیت دارد (گل افشانی، 1385). بنابراین، بر اساس پژوهش کیفی داناییفـ رد و مظفـری (1387) به طور کلی فرایند مصاحبه ها و گردآوری اطلاعات در این تحقیق، به دلایل زیر از قابلیت اعتماد و اعتبار برخوردار است:
جمع آوری داده ها با دقت انجام شده است؛
مصاحبه ها به صورت صحیح و بـدون سـوگیری صـورت پذیرفتـه و محقـق در فراینـدتحقیق دخالت نکرده است؛
عامل اصلی انتخاب عدم قطعیتها نظر خبرگان بوده است؛
افراد خبره به صورت صحیح و با دقت از طریق معرفی فرد برجسته این حوزه و در ادامه به روش گلوله برفی انتخاب شدند؛
داده ها طی سه مرحله جمع آوری شدند و در هر مرحله بـرای اجـرای گـام بعـد داده هـاپایش شدند؛
جامع بودن پرسش ها برای تحت پوشش قرار دادن همه عوامل محیطی مـؤثر بـه تأییـدخبرگان رسیده است؛
استادان و کارشناسان درباره پرسش های مصاحبه ها و روش اجرای مراحـل تحقیـق و تأیید قابلیت اعتماد و اعتبار مصاحبه ها و فرایند تحقیق، قضاوت کرده اند؛
مصاحبه ها در دو مقطع برگزار شد.
شایان ذکر است این مصاحبه، برای شناخت عدم قطعیت های کلیدی بهمنظور ساخت ماتریس سناریوها و عوامل مؤثری که احتمال وقوع زیادی دارند، انجام شد. نتایج این مصاحبه، مهم ترین نقش را در تدوین سناریوها ایفا میکند.
یافته های پژوهش
در این بخش یافته ها در قالب هشت گام روش برنامه ریزی بر پایه سناریو GBN ارائه می شود.
گام اول؛ موضوع اصلی در این گام، شناسایی آینده صنعت نرم افزار ایـران در ده سـال آینـده(1404) با هدف کاربرد سیاستگذاران و همچنین شرکت ها برای تشخیص مؤلفه تغییر مدل هـایکسب و کار است.
گام دوم و سوم؛ در این بخش پس از تعیین چارچوب ها با مطالعه پیشـینه پـژوهش، اسـناد و مدارک موجود در مجل هها، روزنامه ها و مقال هها ( الهـی، 1387؛ تـوکلی مقـدم و سـبحانی، 1381؛ کاپلان و نورتون، 1383؛ مرکز پژوهش های مجلس، 1389؛ فعالیت، حسین زاده و امیدی،1390؛ اعرابی و شعاریان، 1384؛ و…)، تمام عوامل مربوط به صنعت نرمافزار ایران، مانند قطع پشـتیبانیاز محصولات فناوری اطلاعات، تأثیر مالیات وضعشده بر فناوری اطلاعات، تعدد متولیان صـنعتنرم افزار، خوشه ها و قطب های صنعتی نرم افزاری، انجمـن هـا، اتحادیـه هـای تجـاری و صـنعتی،کنسرسیوم ها و تشکل های تخصصی نرمافزار، زنجیره ارزش در صنعت نرمافـزار کشـور، کیفیـتبالای زندگی شاغلان نرمافزار، وجود نیروی انسانی متخصص در زمینه قضایی فناوری اطلاعات، نگرش مدیران به توانمندی تولید نرم افزار کارا و اثربخش در کشور، در ساختار عوامل منـدرج درچارچوب ها استخراج شد. در نهایت، این عوامل در خوشه های بزرگ تری دستهبندی شدند کـه درجدول 2 مشاهده میشود.
جدول 2. عوامل کلیدی صنعت نرم افزار ایران

• استراتژی کلی تولید نرم افزار به لحاظ متن بسته یا باز • تحریم
• ثبات اقتصادی • امنیت و ثبات سیاسی در ایران از دید سرمایه گـذار و کـارآفرین خارجی و داخلی
• سرمایه گذاری خطر پذیر روی تحقیق و توسعه نرم افزار • سیستم مالیاتی مناسب صنعت نرم افزار
• جهت گیری بازاریابی • زیرسـاخت هـای قـانونی مناسـب صـنعت نـرم افـزار (حقـوقی ، صادرات، سرمایه گذاری ، بیمه)
• محدوده بازار فروش • قانون مالکیت فکری
• تحرک نیروی کار نرم افزار • تصدیگری دولت در صنعت نرمافزار
• سرمایه انسانی دانشی • انسجام و یکپارچگی موضع دولت در قبال صنعت نرم افزار
• فرهنگ عمومی و آمادگی فناوری اطلاعات • دیدگاه دولت به صنعت نرم افزار ( صنعت یا توانمندساز)
• گرایش مشتری به محصولات داخلی • تعامل و ادغام شرکت های نرم افزار داخلی
• دسترسی به فناوری روز • ارتباط صنعت و دانشگاه
• استاندارد سازی • فضای رقابتی صنعت نرم افزار به لحاظ رانـت و حضـور عوامـل دولتی
• به کارگیری فناوری نوین • مزیت رقابتی شرکت های داخلی نسبت به شرکت های خارجی
• میزان نوآوری • تسلط شرکت ها بر حسب اندازه بر صنعت نرم افزار
• زیرساخت فنی • همکاری با شرکت های بین المللی
• نوع مشتری داخلی نرم افزار

گام چهارم؛ در این بخش عوامل کشف شده در مرحله قبل کـه برخـی علـت و برخـی دیگـرمعلول بودند، به کمک روش تحلیل محتوای کیفی عرفی با این پیش فرض که پیشران ها از جنس علت اند، پس از تحلیل به10 عامل اصلی در سطح بالاتری به شرح زیر خوشه بندی شدند:
حضور صنعت نرم افزار ایران به عنوان بازیگر بین المللی: بر اسـاس نظـر خبرگـان، فعالیـتصنعت نرم افزار کشور قابلیت بسیاری بـرای حضـور در عرصـه هـای جهـانی دارد ، امـا چـرا ایـن
شرکت ها در صحنه بین الملل حضور یکپارچه ای ندارند، تنها به مشکلات جاری مانند تحـریم هـامربوط نمی شود، زیرا هم اکنون معدودی از شرکت ها در بازارهای فرامرزی فعالیت می کنند؛ بلکـه به عواملی چون همکاری با شرکت های بین المللی، محدوده بازار فروش، دسترسی بـه پشـتیبانیفناوری روز و تبادل تحقیق و توسعه و الگوریتم های داده هـای بـزرگ، برخوردارنبـودن از دانـشتحلیل و طراحی سیستم های پیچیده، گرایش مشتری به محصولات داخلی و… وابسته است کـهبسیار بر بازار و صنعت داخلی تأثیر می گذارند و آینده بسیار مبهمی دارند. در ایـن وضـعیت ، بـازارداخلی برای تولیدکنندگان داخلی مخاطره آمیزتر خواهد شد؛ چراکه در صورت حـذف تحـریم هـا، حضور شرکت ها و رقبای خارجی در کشور به وقوع پیوسته و معادلات را تغییر خواهد داد.
حمایت دولت از صنعت نرم افزار: صنعت نرم افزار نیاز زیادی به حمایت های دولتی نـدارد وتنها با برداشته شدن موانع، فرایند گسترش این صنعت شکل می گیرد، اما از نگاه خبرگـان ، بـرای توسعه این صنعت در کشور و تغییر و تحول در بازارهای آن، دولت در سال هـای پـیش رو نقـشبسیار عمده ای دارد. به رغم اینکه دولت در وضعیت کنونی تمایلی بـه حمایـت از ایـن صـنعت درعمل نشان نداده است و به بیانی دیگر، بازوهـا و نهادهـای دولتـی کـه از ایـن مقولـه پشـتیبانی می کنند در مقابل سایر نهادهای پشتیبانی کننده از بخش های دیگر، قدرت بسیار کمتـری دارنـد،به نظر می رسد در آینده این وضعیت تغییر کند؛ چراکه کشـور بـه پـرورش حـوزه هـای دانشـی وبه خصوص فناوری اطلاعات و نرمافزار نیاز دارد تا با فاصلهگرفتن از اقتصاد منبع محور خـود ، وارد مرحله بعدی فازهای توسعه شود. این مسئله در کشور در حال اجباری شدن است و رفتـه رفتـه از حالت گزینه بودن خارج می شود. با حمایت دولت عوامل بسیاری در صـنعت ماننـد سیسـتم هـایمالیاتی، خروج دولت از دسته کنترلگرهای بازار، تعدد نهادهای متولی و… متأثر خواهنـد شـد، امـا بههر حال وقوع این مسئله در هاله ای از ابهام قرار دارد.
اعمال حق مالکیت داخلی و خارجی: از دید خبرگان، مالکیت فکری بحث مهمـی در ایـنصنعت است؛ زیرا بر میزان نوآوری و بهکارگیری آنها در صنعت کشور تـأثیر مـی گـذارد . در کـل ، خبرگان معتقدند قانون مالکیت فکری داخلی به خوبی اجرایی نشده و نتوانسته اسـت بـر سـاختاربازار اثر مطلوبی بگذارد، اما مانند دو عامل گذشـته مـؤثر و غیـر قطعـی اسـت. البتـه ، تعـدادی از خبرگان معتقدند با وجود مدلهای کسب و کار نوآورانه، مالکیت فکری اهمیت خود را دسـت داده و عامل تعیین کنندهای نیست.
بازار رقابتی صنعت نرم افزار ایران: بهگفته صاحب نظران، مسئله رقابـت ماننـد هـر صـنعتدیگری، یکی از عوامل تأثیرگذار در بازار شرکت های نرم افزاری محسـوب مـی شـود و در کشـور کمبودهای بسیاری دارد؛ بهطوری که ساختار صنعت را از حالت عادی خارج کرده است. بـه نظـرآنان در حال حاضر رقابت در بخش خصوصی وجود دارد، اما در بخش محدودی از بـازار صـورت میپذیرد و به بالندگی صنعت کمک چندانی نمی کند. دولت برای این رقابت ها مشکل ایجاد کرده و ر ابطهها، حاشیه ها و رانت رقابت را تحت تأثیر قرار داده است. با ایـن حـال، خبرگـان معتقدنـد تعدیل این وضعیت در سال های آینده دور از تصور نیست. این عامل بر عواملی مانند نوع مشتری داخلی نرمافزار، تعامل و ادغام شرکت های نرم افزار داخلی و تسلط شرکت ها بـر حسـب انـدازه بـرصنعت نرم افزار و… مؤثر است.
استراتژی تولید نرم افزار در قالب متن بسته یا متن باز: به نظـر مـی رسـد کشـور در مرحلـه تصمیم گیری برای سرمایه گذاری بر یکی از این دو رویکرد تمرکز می کند، اما همه چیز به موقعیت کشور بستگی دارد و این رویکرد همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است.
جهت گیری کلی بازار تولید به سمت بازار تولیدی یا خدماتی.
مزیت رقابتی صنعت نرم افزار کشور: همان طـور کـه بیـان شـد، خبرگـان معتقدنـد کشـور نتوانسته است لیاقت خود را میان مشتریان داخلی و خارجی نشان دهد، اما این مسئله با توجه بـهعوامل سیاستی در حال تغییر است.
میزان پیچیدگی و ظرفیت مشتری داخلی: نیازهای مشـتری داخلـی پـا بـه پـای رونـدهایجهانی در حال تغییر و پیچیدگی است، اما نوع این نیازها یکسان نیسـت و بـهنظـر مـی رسـد درمواردی این پیچیدگی به حدی نباشد که شرکت ها را به سمت تولیداتی برای رقابت با نمونه های خارجی هدایت کند، مانند تفاوت رویه های سازمانی در شرکت های داخلـی کـه از نـرم افزارهـایسازمانی استفاده میکنند. همچنین، از آنجا که میزان آمادگی فناوری اطلاعات کشور نسـبت بـهسایر کشورها کمتر است، در نیاز مشتریان عام خلل ایجاد می کند. مسئله دیگـر تعـداد و ظرفیـتمشتری داخلی است که برای بازار نرم افزار کشور کافی نیست.
گرایش مشتری داخلی به محصولات داخلی یا خارجی: در سال هـای اخیـر بـه دلیـل نبـ ود قانون حمایت از مالکیت فکری خارجی در کشور، مشتریان و سازمان ها از نـرم افزارهـای رایگـانخارجی استفاده کردند و البته با دردسرهای آن هم رو بهرو شدند، به همـین دلیـل بـه اسـتفاده ازنمونه های داخلی روی آوردند. در این میان، برخی شرکت های تولید کننده نیز از این مسئله سـودبردند و نرمافزارهای خود را تابع این رایگان بودن توسعه دادند، ولی پشتیبانی های آنها کامل نبود.
به هر حال، این گرایش و تأثیر آن بر سایر عوامل، از مسائل مبهم سال های آتی خواهد بود.
آماده و در دسترس بودن فناوری ها و زیرساخت های لازم صـنعت نـرم افـزار : بـه عقیـده خبرگان در صنعت نرمافزار داخلی، مشکل چندانی در دسترسی به آخرین فنـاوری هـا بـه واسـط ه رایگانبودن آنها وجود ندارد، اما این ابهام وجود دارد که آیا این وضـعیت بـهزودی دسـت خـوشتغییر خواهد شد یا به همین شکل باقی خواهـد مانـد. البتـه، دسترسـی بـه فنـاوری هـایی ماننـدالگوریتم های داده های بزرگ، مسئله ای است که احتمالاً با اتفاقاتی مثل رفع تحـریمهـا و بهبـودشرایط همکاری تغییر میکند که در این صورت بازار صنعت نرمافزار کشـور را تحـت تـأثیر قـرار می دهد. از سوی دیگر، دسترسی به زیرساخت ها از مسائلی است که هنوز کامل نشـده و عـواملیمثل امنیت مانع از تصمیمگیری های نهایی و اجرایی شدن رفع محدودیت هاست.
گام پنجم؛ در گام پنجم باید بتوانیم از میان عوامل کلیدی یاد شده، عدم قطعیت های مهـم را مشخص کنیم. بدین منظور از مصاحبه های رو در روی نیمهساختاریافته با پرسشنامه بـاز اسـتفادهشد. جامعه آماری مدیر عاملان شرکت های نرم افـزاری در گـروه هـای سـنی مختلـف بودنـد کـهبه روش نمونه گیری گلوله برفی، پنج نفر از خبرگان انتخاب شدند و آن را تکمیـل کردنـد؛ چـون نظر خبرگان به اشباع رسیده بود (بابی، 2013) و افراد تکراری معرفی می شدند.
در مرحله بعدی، هدف پیدا کردن ترتیب اهمیت و اولویت عوامل کلیدی برای شناسایی عـدمقطعیت ها و انتخاب مهمترین آنها به عنوان محورهای ماتریس سناریوهاست. از آنجـا کـه میـزانمتوسط هر دو شاخص اهمیت و ابهام 25/0 است، این مقدار حـد عـدم قطعیـت در نظـر گرفتـه میشود و عواملی که مقدار آنها بیشتر از 25/0 باشد، عدم قطعیت محسوب مـی شـوند. از سـویدیگر، دو عاملی که بیشترین مقدار را داشته باشند به عنوان عدم قطعیت های کلیـدی و چـارچوبتشکیل ماتریس سناریوها انتخاب می شوند. شکل 1 امتیاز کسب شده توسط هریـک از عوامـل را نشان می دهد.

شکل
1
.
عوامل

امتیاز

نرم

صنعت

کلیدی

ایران

افزار

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

  • 1

دیدگاهتان را بنویسید